Σημειώσεις για 2ο, 3ο και 4ο workshop Κοινωνικής Οικονομίας

Κοινωνική Οικονομία και Κοινωνικό Κεφάλαιο.


Η έννοια της Κοινωνικής Οικονομίας και κατ' επέκταση της κοινωνικής επιχειρηματικότητας δεν είναι κάτι νέο. Για την ακρίβεια είναι τόσο παλιό όσο οι ανθρώπινες κοινωνίες κι η ανάγκη να παραχθούν και να διανεμηθούν δίκαια αγαθά κι υπηρεσίες. Στον σύγχρονο κόσμο οι επιχειρήσεις οι οποίες εξυπηρετούν τη Κοινωνική Οικονομία έχουν πάρει πολλές και διαφορετικές μορφές ανάλογα με τους τόπους, τις κοινωνίες από τις οποίες προκύπτουν και τις οποίες εξυπηρετούν καθώς και τα ήθη των καιρών. Η δυσκολία που αντιμετωπίζει η πλειοψηφία των «αμύητων» σημερινών ανθρώπων στη κατανόηση της έννοιας της κοινωνικής οικονομίας κι επιχειρηματικότητας οφείλεται στο τρόπο σκέψης της σημερινής κοινωνίας, η οποία ταυτίζει υποχρεωτικά την επιχειρηματικότητα με το κέρδος. Αν πεις σήμερα ότι ασχολείσαι με κάποια επιχείρηση η οποία δεν έχει σαν σκοπό το οικονομικό κέρδος θα θεωρηθείς τουλάχιστον γραφικός αν όχι ηλίθιος.
Με οικονομικούς όρους, οι κοινωνικές επιχειρήσεις είχαν κι εξακολουθούν να έχουν οικονομικούς σκοπούς κι όχι κερδοσκοπικούς. Δηλαδή στοχεύουν στη δημιουργία μιας δίκαιης αμοιβής για όλους τους εργαζόμενους αλλά και την αυτοχρηματοδότηση της βιωσιμότητας της επιχείρησης αποκλείοντας βάση του καταστατικού τους τη διανομή κερδών.
Κάθε επιχείρηση, ανεξάρτητα από τη μορφή της, παράγει κάποιο οικονομικό αποτέλεσμα το οποίο ονομάζεται «κέρδος» αν είναι θετικό και «ζημία» αν είναι αρνητικό. Είναι αυτονόητο ότι κάθε επιτυχημένη επιχείρηση επιδιώκει να έχει πάντα όσο το δυνατόν μεγαλύτερο θετικό αποτέλεσμα – δηλαδή «κέρδος». Η διαφορά μεταξύ κερδοσκοπικής επιχείρησης και κοινωνικής επιχείρησης βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η επιχείρηση διαχειρίζεται το θετικό οικονομικό αποτέλεσμα. Οι κερδοσκοπικές επιχειρήσεις ονομάζουν το θετικό οικονομικό αποτέλεσμα κέρδος κι έχουν σα πρωταρχικό και μόνο μέλημα τη διανομή του στους εταίρους ή μετόχους τους. Από την άλλη, όπως είπαμε, οι κοινωνικές επιχειρήσεις απαγορεύεται βάσει του καταστατικού τους να διανείμουν κέρδη και είναι υποχρεωμένες να μοιράσουν μέρος του θετικού οικονομικού αποτελέσματος στους εργαζόμενους -σαν πριμ παραγωγικότητας- και να επανεπενδύσουν το υπόλοιπο στην βελτίωση, τον εκσυγχρονισμό και την ανάπτυξη της επιχείρησης. Είναι δηλαδή θέμα συνειδητής επιλογής του μελλοντικού επιχειρηματία αν η επιχείρηση που θα ιδρύσει θα είναι κερδοσκοπική ή κοινωνική.
Αν αυτό σας ακούγεται εξωφρενικό απλά δεν κάνετε για κοινωνικός επιχειρηματίας! Να τονίσουμε όμως ότι η κοινωνική επιχειρηματικότητα κι οι κοινωνικές επιχειρήσεις ήταν αυτές που δημιούργησαν ανθηρές τοπικές οικονομίες και ισχυρές συντεχνίες ανά τους αιώνες. Ήταν αυτές που έβγαλαν ολόκληρα χωριά κι ολόκληρες περιοχές από τη φτώχεια και την αφάνεια, με περισσότερο γνωστή τη "Κοινή Συντροφία και Αδελφότητα των Αµπελακίων" στ' Αμπελάκια της Θεσσαλίας για την καλλιέργεια κι εμπορία βαμβακιού που ιδρύθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα αλλά και πολλές άλλες όπως: ο συνεταιρισμός της Χίου για την παραγωγή μεταξιού και την κατασκευή μεταξωτών υφασμάτων, ο συνεταιρισμός στα Μαδεµοχώρια της Χαλκιδικής για εκμετάλλευση των μεταλλείων της περιοχής , οι ναυτικοί συνεταιρισμοί της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών, οι συνεταιρισμοί των κοινοτήτων του Πηλίου, οι συνεταιρισμοί των χτιστάδων από τα μαστοροχώρια της περιοχής της Κόνιτσας, και πολλοί άλλοι. Πως γίνεται αυτό; Απλά κάνοντας πράξη το γνωστό ρητό «η ισχύς εν τει ενώσει». Ό,τι δεν μπορεί να καταφέρει κάποιος μόνος του, το καταφέρνει μαζί με άλλους. Άλλωστε στη συνεργασία (και τη εξειδίκευση) βασίζεται η σημερινή κοινωνία. Άλλος χτίζει, άλλος ράβει, άλλος ζυμώνει, άλλος γιατρεύει, άλλος διαβάζει, άλλος γράφει, άλλος χορεύει και τραγουδά, άλλος ταξιδεύει στις θάλασσες κι όλοι μαζί οργανωμένοι σε κοινωνίες κάνουμε τη ζωή μας ευκολότερη κι ίσως καλύτερη. Η Κοινωνική Οικονομία βασίζεται στην αξιοποίηση του λεγόμενου Κοινωνικού Κεφαλαίου το οποίο δεν είναι τίποτα λιγότερο και τίποτα περισσότερο από τις δυνατότητες και τις ευκαιρίες που έχουν οι τοπικές κοινωνίες, οι συντεχνίες κι κοινές προσπάθειες ανθρώπων που μοιράζονται τις ίδιες προσδοκίες κι ανησυχίες.
Οι δραστηριότητες του τομέα της κοινωνικής οικονομίας, αν κι ιδιαίτερα ανεπτυγμένες στις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές χώρες και την Αμερική, δεν είναι ακόμα ευρέως γνωστές στη χώρα μας. Οι Έλληνες ακόμα παλεύουμε να απαλλαγούμε από την εξωφρενική μας εξάρτηση από τον υπέρμετρο πλουτισμό και το φλερτ μας με το αθέμιτο κέρδος.
Πρόσφατα (τον Νοέμβριο του 2011) το υπουργείο Εργασίας, παρουσίασε τον 4019, ένα ολοκληρωμένο νόμο ο οποίος αφορά τη σύσταση και τη λειτουργία των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων και κατάρτισε ένα αξιόλογο επιτελείο νέων υπαλλήλων με κέφι κι όραμα, οι οποίοι στέκονται στη κυριολεξία στο πλευρό κάθε νέου επιχειρηματία που επιθυμεί να ασχοληθεί με το αναγεννημένο αυτό είδος επιχειρηματικότητας . Το οξύμωρο είναι ότι παρά το γεγονός ότι ο νόμος ορίζει σαφώς ότι πρόκειται για μη κερδοσκοπικές κοινωνικές επιχειρήσεις, κατά την έννοια που αναπτύξαμε πιο πάνω, μεμονωμένοι υπάλληλοι σε διάφορες υπηρεσίες όπως εφορίες, επιμελητήρια κλπ, εξακολουθούν να μην κατανοούν ούτε το πνεύμα του νόμου, ούτε την ειδοποιό διαφορά μεταξύ κερδοσκοπικής και μη κερδοσκοπικής επιχείρησης δημιουργώντας χίλια μύρια προβλήματα και γραφειοκρατικές δυσκολίες στους άτυχους που θα πέσουν στα νύχια τους.
Τι πρέπει να ξέρετε πριν ακόμα ξεκινήσετε:
Για να είναι μια τέτοια προσπάθεια επιτυχημένη και βιώσιμη χρειάζεται ανίχνευση της τοπικής κοινωνίας και των τοπικών ευκαιριών ώστε η ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ να είναι σωστά στοχευμένη. Ποια ακριβώς είναι η ανάγκη που πρέπει να καλυφθεί; Με ποιο τρόπο ακριβώς; Πως μπορεί να κινητοποιηθεί η τοπική κοινωνία; Πως μπορεί να προβληθεί το έργο της;
Σύμφωνα με τον 4019 ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. μπορούν να ιδρυθούν για:
Παροχή υπηρεσιών κοινής ωφέλειας όπως κοινωνικά παντοπωλεία, κοινωνικά εστιατόρια, κλπ, ικανοποίηση συλλογικών αναγκών όπως ανάδειξη και προστασία του πράσινου, ανακύκλωση, παροχή υπηρεσιών που προάγουν το τοπικό και συλλογικό καλό, όπως: πολιτισμός, περιβάλλον, οικολογία, εκπαίδευση, αξιοποίηση και προώθηση τοπικών προϊόντων, διατήρηση παραδοσιακών δραστηριοτήτων και επαγγελμάτων, καθώς επίσης για παροχή υπηρεσιών κοινωνικού χαρακτήρα σε ομάδες πληθυσμού, όπως: ηλικιωμένοι, βρέφη, παιδιά, άτομα με αναπηρία ή άτομα με χρόνιες παθήσεις, ΑμεΑ, κλπ
Γιατί η πρόταση αυτή αποτελεί καλό νέο
Οι ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. είναι μια νέα ευέλικτη μορφή επιχείρησης, με χαμηλό ρίσκο, ειδικά σχεδιασμένη για το δύσκολο επιχειρηματικό περιβάλλον που έχει διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια, χωρίς ιδιαίτερες απαιτήσεις σε κεφάλαια και δυνατότητα χρηματοδότησης. Το μόνο που χρειάζεται να κάνει κάθε νέος επίδοξος κοινωνικός επιχειρηματίας είναι να μελετήσει σε βάθος το κοινωνικό περιβάλλον στη περιοχή που θέλει να δραστηριοποιηθεί, να ερευνήσει και να διευρύνει στο μέγιστο τα κοινωνικά του δίκτυα και το διαθέσιμο κοινωνικό κεφάλαιο ώστε να αποκτήσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη διείσδυση στην τοπική κοινωνία – στόχο και φυσικά να επιλέξει σωστά τους εταίρους του.

Κοινωνικό Κεφάλαιο.
Τα τελευταία χρόνια, η σταδιακή επίγνωση ότι ούτε το κράτος ούτε η αγορά μπορούν να λύσουν, κατ' αποκλειστικότητα, τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα έχει φέρει στο προσκήνιο την έννοια του κοινωνικού κεφαλαίου, που γεφυρώνει τη δημόσια με την ιδιωτική σφαίρα. Από τους Ευρωπαίους πολιτικούς πρώτος χρησιμοποίησε τον όρο, ο Tony Blair, το 1995.
Ο όρος «κοινωνικό κεφάλαιο» χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο ως έννοια αλληλένδετη με την κοινωνία πολιτών, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτήν, εφόσον περιλαμβάνει τόσο τα τυπικά, όσο και τα άτυπα κοινωνικά δίκτυα και τις κοινές αξίες. Ο ορισμός του Woolcock (1998) ότι το κοινωνικό κεφάλαιο περιλαμβάνει όλες τις αξίες και τα δίκτυα που διευκολύνουν την ομαδική δράση βασίζεται σε αυτήν ακριβώς την αλληλεπίδραση με την κοινωνία των πολιτών. Στη διεθνή συζήτηση η σύνδεση των μη κυβερνητικών οργανώσεων με την έννοια της «κοινωνίας των πολιτών» γίνεται με αναφορά κυρίως στο Τοκβιλιανό παράδειγμα, σύμφωνα με το οποίο η «κοινωνία των πολιτών» είναι ένας χώρος όπου οι οργανωμένοι πολίτες αξιοποιούν την ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι ως θεσμικό αντίβαρο στον κρατικό αυταρχισμό, ως δύναμη εκδημοκρατισμού «από τα κάτω», ως «σχολείο δημοκρατίας», ως μέθοδο παραγωγής «κοινωνικού κεφαλαίου» και ακόμη ως όχημα για κοινωνικές δράσεις που συμβάλλουν στο «κοινό καλό».
Πιο απλά, η διαρκής αναβάθμιση σε συνάρτηση με την προσφορά υπηρεσιών από την πλευρά των Οργανώσεων της Κοινωνίας Πολιτών διαμορφώνει, συγκεντρώνει και αναπτύσσει το «κοινωνικό κεφάλαιο» που δεν είναι άλλο από τον συνεργατισμό, τον εθελοντισμό και τους θεσμούς αλληλεγγύης που ενώ δεν αποσκοπούν στο κέρδος, συμβάλλουν στο κοινωνικό εισόδημα και αποφέρουν κοινωνικό όφελος κι απασχόληση ενσωματώνοντας την κοινωνική εταιρική ευθύνη. Υπό αυτό το πρίσμα το Κοινωνικό Κεφάλαιο μπορεί να ορισθεί ως συσσώρευση συλλογικής γνώσης οργανωτικής κουλτούρας, αλληλεγγύης, κοινής εμπιστοσύνης και δημιουργικής θεσμικής λειτουργίας και αναπτύσσει κοινωνικές δεξιότητες. Το κοινωνικό κεφάλαιο συμπληρώνει και υποκαθιστά σε μεγάλο βαθμό το οικονομικό κεφάλαιο στις επενδύσεις, δημιουργώντας εμπιστοσύνη και πιστοληπτική ικανότητα, αποτελεί θεμελιώδη αξία η οποία διαμορφώνεται συνεργατικά από τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, τα κοινωνικά δίκτυα και τους θεσμούς αλληλεγγύης, συμβάλλει αποφασιστικά στην πράσινη και πολιτιστική επιχειρηματικότητα αλλά και στην κοινωνική αλληλεγγύη, αποτελεί τη βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας και διαθέτει κοινά χαρακτηριστικά με άλλες μορφές κεφαλαίου, γιατί κάποιος μπορεί να επενδύσει σε αυτό προκειμένου να αποκομίσει οφέλη αργότερα
Το Κοινωνικό Κεφάλαιο δεν είναι περιουσία μιας οργάνωσης, μιας επιχείρησης, της αγοράς ή του κράτους, παρόλο που όλοι μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία του. Είναι μια διαδικασία «εκ των κάτω» και αφορά πολίτες, ίδιας ή διαφορετικής καταγωγής και κουλτούρας, που συνδέονται κοινωνικά και δημιουργούν δίκτυα και ενώσεις. Σύμφωνα με τον ορισμό της Παγκόσμιας Τράπεζας, το κοινωνικό κεφάλαιο είναι η συνεκτική «κόλλα» που κρατά δεμένες τις κοινωνίες. Είναι ζήτημα κοινωνικοποίησης, εμπιστοσύνης και συνεργασίας σε τοπικό επίπεδο αλλά και ικανότητα για καινοτόμες πολιτικές επενδύσεων που πηγαίνουν την κοινωνία μπροστά, περιλαμβάνοντας όλο το πλέγμα σχέσεων, θεσμών και κανόνων που διαμορφώνουν την ποιότητα των κοινωνικών αλληλοσυσχετίσεων και ωφελειών και έχει την ίδια βαρύτητα με το οικονομικό, το φυσικό ή το ανθρώπινο κεφάλαιο σε ένα κόσμο με ορθολογική οικονομική θεώρηση.
Παγκόσμιοι οργανισμοί αναγνωρίζουν πλέον τον σημαντικό πολλαπλασιαστικό ρόλο του κοινωνικού κεφαλαίου, του εθελοντισμού και των Οργανώσεων της Κοινωνίας Πολιτών και προσφέρουν κίνητρα για την ανάπτυξή τους. Η σύγχρονη προοδευτική πολιτική, οι επιχειρήσεις αλλά και η τοπική αυτοδιοίκηση έχουν πολλούς και σπουδαίους λόγους για να επενδύσουν στην ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου. Για παράδειγμα, η ίδια η Παγκόσμια Τράπεζα συνεργάζεται συχνά με κυβερνήσεις κρατών, έχοντας σαν στόχο την αναζήτηση ευκαιριών όσον αφορά τον σχεδιασμό και την εκτέλεση των χρηματοδοτικών της προγραμμάτων με τη συμμετοχή μη-κυβερνητικών οργανισμών και την αξιοποίηση του προσφερόμενου κοινωνικού κεφαλαίου μιας περιοχής. Αντίθετα, η έλλειψη του απαιτούμενου κοινωνικού κεφαλαίου πρέπει να αναπληρώνεται με άλλους τρόπους, συνηθέστερα με χρονοβόρες διαπραγματεύσεις και ένα πλήθος πολύπλοκων κανονισμών και νομικών ρυθμίσεων, που στοιχίζουν χρόνο και χρήμα και ουσιαστικά αποτελούν έμμεση μορφή φορολόγησης.
Σύμφωνα πάντα με την Παγκόσμια Τράπεζα η οποία πραγματοποιεί έρευνες χρησιμοποιώντας ποσοτικές μεθόδους συλλογής στοιχείων και ανάλυσης της εμπιστοσύνης και της αλληλεγγύης των ομάδων και των δικτύων, της συλλογικής δράσης, της συνεργασίας και της πολιτικής συμμετοχής, υπάρχουν μετρήσιμες ενδείξεις ότι σε μακροοικονομικό επίπεδο, η μετανάστευση, το εμπόριο, οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις, η οικονομική ανάπτυξη, η ασφάλεια, ακόμη και το πως επιδρούν οι νέες τεχνολογίες. επηρεάζεται από την αλληλοεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων και εν ολίγοις, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το κοινωνικό κεφάλαιο, ενώ ανήκει στην μικροοικονομία επηρεάζει ακόμη και μακροοικονομικούς συντελεστές. Επομένως το κοινωνικό κεφάλαιο μπορεί να μετρηθεί, και παράλληλα μπορούνε να υπολογιστούν τα οφέλη που συνεπάγεται.
Το κοινωνικό κεφάλαιο μειώνει το κόστος προσαρμογής μιας επένδυσης τοπικού χαρακτήρα και επομένως μειώνει ταυτόχρονα το κόστος των ανταλλαγών. Με αυτή την έννοια η ύπαρξη συγκροτημένου κοινωνικού κεφαλαίου, δηλαδή αλληλέγγυας κοινωνίας πολιτών, διευκολύνει την εισροή οικονομικού κεφαλαίου και στη συνέχεια διευκολύνει την βιωσιμότητα των επενδύσεων προς όφελος της κοινότητας. Έτσι, λαμβάνοντας υπ' όψη τις προσεγγίσεις της οικονομικής ανάπτυξης με βάση τις θεωρίες του κοινωνικού κεφαλαίου, μπορούμε να ερμηνεύσουμε για ποιο λόγο ορισμένες γεωγραφικές περιοχές και κράτη έχουν τόσο διαφορετικούς βαθμούς ανάπτυξης και να κατανοήσουμε, ως ένα σημείο, την οικονομική καθυστέρηση χωρών με μακρά παράδοση κρατισμού και περιορισμένη κοινωνία πολιτών, έναντι άλλων. Υπό αυτό το πρίσμα, οι διαφορές στον βαθμό ανάπτυξης δεν δικαιολογούνται αποκλειστικά και μόνον με βάση το σημείο εκκίνησης της οικονομίας αλλά επηρεάζονται από την ύπαρξη ή όχι κοινωνικού κεφαλαίου δηλαδή οργανωμένης και δραστήριας κοινωνίας πολιτών.
Σύμφωνα με ανάλογες μελέτες το κοινωνικό κεφάλαιο είναι έννοια σύμφυτη με την κοινωνική δομή, διευκολύνει την ατομική δράση και τη νοηματοδοτεί στο κοινωνικό πλαίσιο. Παράλληλα, το κοινωνικό κεφάλαιο απαρτίζεται από επικαλυπτόμενα κοινωνικά δίκτυα, τα οποία διαθέτουν κοινές αξίες, εμπιστοσύνη και κοινά κριτήρια αποφάσεων.
Αναζητώντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κοινωνικού κεφαλαίου και της οργανωμένης κοινωνίας πολιτών θα λέγαμε ότι το κριτήριο της εμπιστοσύνης είναι το συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι κοινοτήτων χωρίς συνοχή. Σε δίκτυα με υψηλό επίπεδο κοινωνικού κεφαλαίου επικρατεί η αρχή της αμοιβαιότητας και της αλληλεγγύης που συμβάλλει στην ατομική ευημερία, δεδομένου ότι οι συμμετέχοντες έχουν ευχερέστερη πρόσβαση στην πληροφορία ή άλλους πόρους, οι οποίοι αυξάνουν τις ευκαιρίες ατομικής ολοκλήρωσης.
Με αυτή την έννοια υπάρχουν τρεις βασικές παράμετροι οι οποίες μεγιστοποιούν το κοινωνικό κεφαλαίο:
-Η εμπιστοσύνη, η οποία οικοδομείται μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και διασφαλίζει ότι οι υποχρεώσεις και τα καθήκοντα των μελών θα διεκπεραιωθούν ομαλά
-Η πληροφορία, η οποία διοχετεύεται μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και τις κανονιστικές ρυθμίσεις και κυρώσεις που επιβάλλονται στα μέλη των δικτύων
- Η συνεργασία, την οποία εξασφαλίζουν οι ανθρώπινες κοινότητες
Παρόλο που το κοινωνικό κεφάλαιο διαθέτει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τις άλλες μορφές κεφαλαίου, είναι ριζικά διαφορετικό κατά την άποψη ότι η δημιουργία του προϋποθέτει αλληλοεπίδραση μεταξύ μιας μεγάλης ομάδας ανθρώπων. Η σχετική βιβλιογραφία έχει καταδείξει ότι πρόκειται για μια περίπλοκη διαδικασία που επηρεάζεται από ιστορικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, καθώς και από το κυρίαρχο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης. Το Κοινωνικό Κεφάλαιο αυξάνει, όταν οι άνθρωποι συνεργάζονται σε εθελοντικές οργανώσεις και όταν επικοινωνούν μεταξύ τους αυτό επιτυγχάνεται με:
Εθελοντική συμμετοχή σε δίκτυα, ατόμων ή ομάδων, στη βάση της ισότητας των μελών.
Το κοινωνικό κεφάλαιο αφορά οριζόντιες σχέσεις μεταξύ των μελών της κοινότητας και της οικογένειας αλλά και κάθετες μεταξύ των κοινοτήτων και των διαφόρων θεσμών και φορέων και κυβερνητικών. Έχει άλλωστε αναπτυχθεί και σχετική θεωρία, γνωστή ως «Θεωρία των Δικτύων».
Αμοιβαιότητα: Τα άτομα παρέχουν υπηρεσίες στους άλλους ή ενεργούν προς όφελος άλλων με προσωπικό κόστος, προσδοκώντας, γενικώς και αορίστως, ότι θα υπάρξει ανταπόδοση σε κάποιο απροσδιόριστο χρόνο στο μέλλον, όταν οι ίδιοι θα το χρειάζονται. Δημιουργείται, δηλαδή, ένας συνδυασμός βραχυπρόθεσμου αλτρουισμού και μακροπρόθεσμου συμφέροντος.
Εμπιστοσύνη: Η εμπιστοσύνη επιτρέπει την ανάληψη ρίσκου, όταν υπάρχει η πεποίθηση ότι οι άλλοι θα αντιδράσουν θετικά και υποστηρικτικά ή τουλάχιστον δεν θα υπονομεύσουν την πρωτοβουλία.» Η εμπιστοσύνης είναι εξαιρετικά σημαντική ακόμη και στο επίπεδο του κράτους, όπου όσο μεγαλύτερη κοινωνική συναίνεση υπάρχει, δηλαδή μεγαλύτερη εμπιστοσύνη μεταξύ των κοινωνικών εταίρων, τόσο μεγαλύτερη η πρόοδος της χώρας.
Κανόνες (νόρμες): Συνήθως είναι άγραφοι αλλά κατανοητοί κοινωνικοί κανόνες και αρχές που παρέχουν το πλαίσιο για ανεπίσημο κοινωνικό έλεγχο, χωρίς την προσφυγή σε θεσμικές διαδικασίες επιβολής κυρώσεων. Πολλοί υποστηρίζουν, ότι, όπου υπάρχει ισχυρό κοινωνικό κεφάλαιο, εκεί η εγκληματικότητα καθώς και η ανάγκη για αστυνόμευση είναι χαμηλή.
Κοινότητα: Το συνδυασμένο αποτέλεσμα της εμπιστοσύνης, των δικτύων, των κανόνων και της αμοιβαιότητας δημιουργεί μια ισχυρή κοινότητα, ικανή να απομακρύνει τον κίνδυνο οποιουδήποτε επίδοξου οπορτουνιστή που θα επιχειρήσει να εκμεταλλευτεί το κοινωνικό κεφάλαιο της κοινότητας, χωρίς ο ίδιος να έχει προσφέρει. Η κοινότητα δεν είναι ιδιοκτησία κανενός, αλλά αξιοποιείται από όλους. Μόνο όπου υπάρχει ένα ισχυρό έθος εμπιστοσύνης, αμοιβαιότητας και αποτελεσματικών κοινωνικών κυρώσεων εναντίον των παραβατών και των «εισβολέων», η κοινότητα μπορεί να διατηρηθεί στο διηνεκές προς όφελος όλων.
Ανθρώπινο και Κοινωνικό Κεφάλαιο: Όπως έχουμε ήδη αναλύσει, το ανθρώπινο κεφάλαιο αντιπροσωπεύει πολύτιμους πόρους, όπως είναι η γνώση κι οι δεξιότητες που εκπορεύονται από την εκπαίδευση, την κατάρτιση και την εμπειρία. Μερικά είδη ανθρώπινου κεφαλαίου, όπως η ομαδική εργασία και η ικανότητα επικοινωνίας λειτουργούν υποστηρικτικά προς το κοινωνικό κεφάλαιο. Επομένως επενδύσεις στο ανθρώπινο κεφάλαιο συμβάλλουν στην ανάπτυξη και των δύο τύπων κεφαλαίου.
Στην εξέταση του ρόλου του κοινωνικού κεφαλαίου είναι χρήσιμο να λάβουμε υπόψη τους τρεις βασικούς τύπους του κοινωνικού κεφαλαίου, όπως προσδιορίζονται από τους ειδικούς:
BONDING: Οι δεσμοί μεταξύ μελών της οικογένειας, μελών ίδιας ομάδας, ή φίλων (Οι οικείοι).
BRIDGING: Η οριζόντια οργάνωση και συνεργασία, η γεφύρωση των διαφορών και η διάδραση μεταξύ διαφορετικών εθνοτικών ομάδων, ηλικιών, συνεργατών ή και κρατών. (Διαπολιτισμική συνεργασία).
LINKING: Η σύνδεση κι η κάθετη επικοινωνία μεταξύ διαφόρων και διαφορετικών κοινωνικών ή/και πολιτικών επιπέδων. (Πελατειακές σχέσεις).
Μέχρι τώρα έχουμε αναφερθεί μόνο τα θετικά στοιχεία του κοινωνικού κεφαλαίου. Ωστόσο, η σχετική βιβλιογραφία, αλλά και η εμπειρία που όλοι διαθέτουμε από την καθημερινότητά μας, αποκαλύπτει ότι μια σειρά από ατυχείς χειρισμούς μπορεί να προκαλέσει την απαξίωση του κοινωνικού κεφαλαίου, όπως άλλωστε μπορεί να συμβεί και με τις άλλες μορφές κεφαλαίου. Κοινή είναι η διαπίστωση ότι συχνά δημιουργούνται προβλήματα, όταν μια ομάδα χρησιμοποιεί το κεφάλαιό της εναντίον των άλλων για λόγους στενού προσωπικού ή εγωιστικού συμφέροντος. Είναι λοιπόν αναγκαίο να είναι κανείς ενήμερος για τις ενδεχόμενες αρνητικές πλευρές του, όταν πρόκειται να σχεδιάσει πολιτικές για την ανάπτυξη του κοινωνικού κεφαλαίου, ιδιαίτερα όταν επιθυμεί να φωτίσει τις θετικές και αρνητικές πλευρές του κοινωνικού κεφαλαίου.
Κλασσικό παράδειγμα απαξίωσης του κοινωνικού κεφαλαίου είναι τα δίκτυα ή ενώσεις που στήνονται με σκοπό να προωθηθούν στενά συντεχνιακά συμφέροντα, που υπονομεύουν το γενικό συμφέρον και την κοινωνική ευημερία. Άλλωστε, δύο αιώνες πριν, ο μεγάλος οικονομολόγος Adam Smith είχε προειδοποιήσει, ότι άνθρωποι του ιδίου επαγγέλματος ή τέχνης έχουν την δύναμη να συνωμοτήσουν εναντίον του δημοσίου συμφέροντος και να μηχανορραφήσουν προκειμένου να ανεβάσουν τις τιμές ή να χειραγωγήσουν την αγορά. Στους νεώτερους χρόνους ο Markur Olson (1982) επεσήμανε επίσης τη δράση συντεχνιακών και λομπίστικων οργανώσεων που καθιστούν τις οικονομίες λιγότερο αποτελεσματικές.
Χρειάζεται λοιπόν να γίνει διάκριση ανάμεσα στο κοινωνικό κεφάλαιο ως δημόσιο αγαθό και στο κοινωνικό κεφάλαιο ως λόμπυ που προωθεί τα συμφέροντα μιας ομάδας εις βάρος άλλων. Άρα, για να μην καταντά τελικά αντιαναπτυξιακό το κοινωνικό κεφάλαιο, πρέπει να διαχέεται στο σύνολο της κοινωνίας. Οι επιφυλάξεις ασφαλώς αφορούν ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, από τις συνδικαλιστικές ενώσεις μέχρι τα φιλανθρωπικά σωματεία καθώς επίσης τις κάθε είδους κάθετες επίσης σχέσεις, κυρίως ανάμεσα σε πολίτες ή οργανώσεις, με πολιτικά δίκτυα και κόμματα οι οποίες συχνά καταλήγουν σε πελατειακές σχέσεις. Μιλώντας για το αρνητικό κοινωνικό κεφάλαιο δεν πρέπει να ξεχνάμε και τα εγκληματικά και τρομοκρατικά διεθνή δίκτυα -τύπου μαφίας ή al caida- τα οποία χρησιμοποιούν το κεφάλαιό τους για την εξυπηρέτηση των εγκληματικών σκοπών τους.
Η μεγάλη πρόκληση για την έρευνα και την θεωρία του κοινωνικού κεφαλαίου είναι ο εντοπισμός και η ανάδειξη των όρων και των προϋποθέσεων υπό τους οποίους μπορούν να αξιοποιηθούν οι πραγματικά πολλές θετικές πλευρές του και ταυτόχρονα να περιορισθούν ή να εξαλειφθούν οι αρνητικές που άλλωστε είναι σημαντικά λιγότερες.

Το Διαπολιτισμικό Ινστιτούτο Αλληλεγγύης ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΑΙ είναι στη διάθεση κάθε ενδιαφερόμενου για κάθε είδους πληροφορία και διευκρίνηση.

*Η Ξένια Κουτσογιάννη είναι οικονομολόγος – δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΑ και πρόεδρος του Διαπολιτισμικού Ινστιτούτου Αλληλεγγύης «ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΑΙ»

Εργαστήρια - Workshops

Οι ωφελούμενοι που θα επιλέξουν να δραστηριοποιηθούν στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας, εκτός από την συμβουλευτική σε επιχειρηματικά θέματα, θα χρειαστούν και ειδικευμένη συμβουλευτική σε θέματα κοινωνικής οικονομίας, όπως αξιοποίηση τοπικών δυνατοτήτων, δικτύωση με τοπικούς φορείς, νομοθετικό πλαίσιο για τη λειτουργία των κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων.

Για την ενημέρωση των δυνητικών ωφελούμενων θα γίνουν ενημερωτικά workshop, στα οποία θα μετέχουν και άτομα που δραστηριοποιούνται ήδη στον τομέα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας για την ανταλλαγή εμπειριών και τη μεταφορά τεχνογνωσίας.

Μετά την έναρξη των νέων κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων και για χρονικό διάστημα τριών μηνών, οι σύμβουλοι θα υποστηρίζουν τις νέες επιχειρήσεις, με καθορισμένες μηνιαίες επισκέψεις. Στις επισκέψεις ο σύμβουλος θα κάνει αξιολόγηση της πορείας της κοινωνικής επιχείρησης και αν χρειαστεί θα προτείνει παρεμβάσεις.

Κατά τη διάρκεια υλοποίησης της δράσης οι συμμετέχοντες θα μπορούν να ανατρέχουν στην ενότητα αυτή προκειμένου να αντλούν όλες τις ανάγκες πληροφορίες για τα workshops που τους αφορούν.

Σημειώσεις 1ου Workshop Kοινωνικής Οικονομίας

 

koinonikh

Κοινωνική Οικονομία, μια πρόκληση ενότητας

 


Σε έναν κόσμο που διαρκώς αλλάζει και μεταβάλλεται, σε ένα κόσμο που οι δομές τις κοινωνίας και οι οικονομικές συνθήκες είναι ασταθείς και οι παλαιές κοινωνικές, οικονομικές και επιχειρηματικές μορφές, μέσα στον Κυκεώνα των αγορών, δίνουν την θέση τους σε νέες, οι οποίες με την σειρά τους έχουν ημερομηνία λήξης

ένα μόνο πράγμα έχει αποδειχθεί σταθερό όπλο κατά της διαρκούς αστάθειας και αυτό είναι η συνεργασία μεταξύ των πολιτών, μια συνεργασία που ονομάστηκε συνεταιρισμός και πιο σύγχρονα κοινωνικός συνεταιρισμός.

Η οικονομική κρίση που έχει σαρώσει τον οικονομικό και κοινωνικό ιστό της χώρας μας σαν θύελλα δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία, το ζήτημα πάντοτε σε αυτές τις κρίσεις ήταν ο τρόπος με τον οποίο τις αντιμετώπιζε η κοινωνία με εσωστρέφεια ή με εξωστρέφεια. Και τελικά, μέσα από την σκληρή εμπειρία των κρίσεων, οι κοινωνίες κατάλαβαν ότι την διαρκή αλλαγή του κοινωνικού και οικονομικού γίγνεσθαι μπορεί να αντιμετωπίσει μόνο η εσωστρέφεια.

Οι κοινωνικοί συνεταιρισμοί, είναι μια μορφή επιχειρηματικότητας φιλική προς την κοινωνία και επίσης ανθεκτική μέσα στο χρόνο και μπορεί να χαρακτηριστεί «Παντός Καιρού» αφού ειδικά στον ελληνικό χώρο, η ιστορία τους χάνεται μέσα στα βάθη των σκοτεινών χρόνων της ιστορίας μας, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και του Οθωμανικού ζυγού.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πρώτος ελληνικός κοινωνικός συνεταιρισμός και μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα για όλους εμάς σήμερα. Τα Αμπελάκια ήταν ένας σκοτεινός και απομονωμένος λόφος και στερούνταν πλευστούς ποταμούς και εμπορικούς δρόμους όπου οι κάτοικοι του προσπαθούσαν να επιβιώσουν από την κτηνοτροφία, την οινοπαραγωγή μέσα σε ένα περιβάλλον αναρχίας και σκλαβιάς. Όμως οι Αμπελακιώτες κατάφεραν να ξεφύγουν από την μιζέρια, στην οποία τους είχαν ρίξει οι ιστορικές συγκυρίες. Πως το κατάφεραν αυτό; Σίγουρα όχι με την εσωστρέφεια και κατάθλιψη. Νίκησαν το τέρας της μιζέριας και της τότε κρίσης με τη δύναμη της συνεργασίας!

Όταν είδαν ότι η παραγωγή οίνου και η εκτροφή ζώων έπαψε να τους θρέφει όσο θα έπρεπε, πριν βυθιστούν στην παρακμή και οδηγηθούν στην εξαφάνιση, την μετανάστευση ή την παρανομία, αποφάσισαν να δημιουργήσουν συντροφιές παραγωγής κόκκινων νημάτων, χρησιμοποιώντας την τεχνογνωσία, που αποκόμισαν εργαζόμενοι σε άλλες βιομηχανικές περιοχές της εποχής. Έτσι αρχικά ιδρύθηκαν πέντε συντροφιές, οι οποίες αργότερα, το 1778, λόγω της αυξημένης ζήτησης και του ανταγωνισμού ενώθηκαν σε μία συντροφιά, η οποία ονομάστηκε "Κοινή Συντροφιά και Αδελφότης των Αμπελακίων". Όλοι οι Αμπελακιώτες, ήταν μέτοχοι σ' αυτή την καινοτόμο για την εποχή, συνεταιριστική επιχείρηση. Οι γαιοκτήμονες συμμετείχαν με την γη, οι κεφαλαιούχοι με τα χρήματα τους, οι τεχνίτες και οι εργάτες με την εργασία τους και μοιράζονταν δίκαια τα κέρδη, ανάλογα με τη συνεισφορά του καθενός.

Συνεταιριστικές συντροφιές τέτοιου τύπου αλλά σε μικρότερο βαθμό συναντάμε και στην Ύδρα, στα Ψαρρά, τις Σπέτσες, τον Τύρναβο και αλλού.

Η μεγάλη συντροφιά των Αμπελακίων έγινε το πρότυπο όλων των υπόλοιπων κοινωνικών συνεταιρισμών σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς για πρώτη φορά, στην ιστορία τα συμφέροντα κεφαλαίου και εργαζομένων ταυτίστηκαν σχεδόν πλήρως.

Ο Γάλλος Μπουλανζέ ζώντας στην χώρα μας πάνω από μια εικοσαετία αναφερόμενος στους συνεταιρισμούς της τονίζει ότι το «συνεταιρίζεσθαι» είναι έμφυτο στην Ελλάδα και πράγματι δεν έπεσε πολύ έξω γιατί στην Ελληνική Ψυχή, επικρατούν ήδη από την φιλοσοφική της αρχαιότητα οι αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και της δίκαιης κατανομής του πλόυτου.

Στην πείνα και την κακουχία που δοκίμαζε την Ευρώπη το 1840, απάντησαν οι κάθε είδους συνεταιρισμοί, θέτοντας τις βάσεις για τις συνεταιριστικές τράπεζες που εξαπλώθηκαν σε όλη την Ευρώπη και αποτέλεσαν πρόδρομο των πιστωτικών ενώσεων και του συνεταιριστικού πιστωτικού συστήματος αγροκτημάτων της Βορείου Αμερικής.

Στην Δανία και τις άλλες Ευρωπαϊκές χώρες άνθισαν οι κτηνοτροφικοί και οι γεωργικοί συνεταιρισμοί καθώς και σχολεία που εκπαίδευαν ενήλικες μετατρέποντας τους σε δραστήριους πολίτες!

Ένα τέτοιο σχολείο είναι και οι δράσεις του προγράμματος στο οποίο συμμετέχετε, ένα σχολείο το οποίο έχει σα στόχο να εκπαιδεύσει ενήλικους πολίτες ώστε να διεκδικήσουν το δικό τους καλύτερο μέλλον, την δική τους θέση στην νέα τάξη πραγμάτων, όπως αυτή διαμορφώθηκε μέσα στον πυρετό της διεθνούς σύγχρονης κρίσης.

Αυτή η εκπαίδευση και η ενημέρωση που θα σας παρασχεθεί, θα σας δώσει το προνόμιο να μετατρέψετε την κρίση σε ευκαιρία, να δείτε μπροστά με αισιοδοξία, θα σας δείξει, πώς μπορούμε όλοι μαζί να γίνουμε μια μεγάλη συντροφιά που θα αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα χέρι- χέρι και να την υπερβούμε, ανακτώντας την αξιοπρέπεια μας και αναπτερώνοντας την ελπίδα μας για ένα καλύτερο αύριο, που ο καθένας από εμάς, με την κατάθεση των δικών του ικανοτήτων, θα χτίσει. Αυτό όμως θα μπορέσει να γίνει πραγματικότητα μόνο αν πιστέψετε όλοι ότι πάνω από όλα είσαστε άνθρωποι με θέληση και πείσμα ικανοί να χρησιμοποιήσετε το μυαλό και την δύναμη της συνεργασίας.

Η απάντηση όλων μας σε αυτό που μας συμβαίνει δεν πρέπει να είναι η μεμψιμοιρία και η παθητική στάση, αλλά η ενεργητική δράση και η ικανότητα να πούμε: «Όχι, δεν θα αποδεχθώ την φτώχεια και την ανεργία αλλά θα διεκδικήσω ένα καλύτερο μέλλον προτάσσοντας την εργατικότητα μου, το νου μου και την ελπίδα του αύριο».

Η Κοινωνική Οικονομία είναι ακριβώς αυτό. Μια διαχρονική απάντηση του ανθρώπου στις δύσκολες οικονομικές εποχές.

Η Κοινωνική Επιχείρηση, είναι το άλλο όνομα της ομοθυμίας και της ομοψυχίας, είναι η μετάφραση του δικαιώματος στην επιβίωση και στην ανάπτυξη όλων των κοινωνικών ομάδων. Και αυτό γιατί είναι το κλειδί για την έξοδο από κάθε κρίση, γιατί η ομαδικότητα, η συνεργασία κι η κατάθεση της προσωπικής εμπειρίας και ικανότητας σε ένα κοινό σκοπό είναι αυτό που θα μας εξασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον. Γιατί τώρα είναι η ευκαιρία μας να αποδείξουμε τι αξίζουμε, τώρα έχουμε την δυνατότητα να αναδείξουμε την ικανότητα μας όχι μόνο στην επιβίωση αλλά και στο χτίσιμο του καλύτερου δυνατού αύριο για εμάς και τις επόμενες γενιές.